Sinh ra trong một gia đình khoa bảng tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên), từ nhỏ Lê Quý Đôn đã được gọi là “thần đồng” với trí nhớ phi thường và tinh thần ham học. 5 tuổi ông đã có thể đọc được nhiều bài thơ trong Kinh thi, 12 tuổi thông thạo kinh điển Nho học, 17 tuổi đỗ đầu kỳ thi Hương, 24 tuổi đỗ đầu kỳ thi Hội và 26 tuổi đỗ đầu kỳ thi Đình, trở thành một trong những bậc đại khoa xuất sắc của lịch sử dân tộc.
Bước vào chốn quan trường từ năm 1752, Lê Quý Đôn đảm nhiệm nhiều chức vụ trọng yếu của triều Lê - Trịnh. Trong bối cảnh đất nước nhiều biến động, ông luôn giữ trọn phẩm chất của một vị quan thanh liêm, tận tụy, hết lòng vì nước, vì dân. Dù ở bất kỳ cương vị nào, ông cũng luôn quan tâm đến đời sống Nhân dân, đề xuất nhiều giải pháp phát triển kinh tế, giáo dục, quản lý xã hội và củng cố quốc gia. Tư tưởng "lấy việc công làm trọng", đặt lợi ích của đất nước và Nhân dân lên trên hết đã trở thành kim chỉ nam trong suốt cuộc đời hoạt động của ông.
Lê Quý Đôn còn được hậu thế tôn vinh là nhà bác học bách khoa tiêu biểu của Việt Nam. Ông để lại khoảng 40 đầu sách với nội dung phong phú, trải rộng trên nhiều lĩnh vực như: sử học, văn học, triết học, địa lý, nông nghiệp, kinh tế… Nhiều tác phẩm của ông đến nay vẫn được xem là những công trình khoa học kinh điển như Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Vân đài loại ngữ, Quần thư khảo biện, Toàn Việt thi lục, Bắc sứ thông lục... không chỉ là công trình nghiên cứu mà còn là kho tri thức tổng hợp, phản ánh toàn diện đời sống xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII. Đặc biệt, Vân đài loại ngữ được đánh giá là bộ bách khoa thư tiêu biểu của Việt Nam thời phong kiến, phản ánh tầm hiểu biết uyên bác cùng phương pháp nghiên cứu khoa học tiên tiến của ông. Ông luôn coi trọng khảo sát thực tiễn, đối chiếu tư liệu, kiểm chứng thông tin trước khi đưa ra nhận định. Đó cũng chính là bài học quý giá cho các thế hệ nghiên cứu sau này.
Lê Quý Đôn là nhà tư tưởng lớn của dân tộc. Ông sớm khẳng định Đại Việt là quốc gia độc lập, có chủ quyền, có nền văn hiến lâu đời; luôn đề cao lòng tự hào dân tộc, coi Nhân dân là gốc của quốc gia và nhấn mạnh trách nhiệm của người cầm quyền đối với cuộc sống của Nhân dân. Ông chủ trương kết hợp giữa đức trị và pháp trị, xây dựng đội ngũ quan lại công minh, liêm chính, hết lòng phụng sự đất nước. 
Lê Quý Đôn đặc biệt đề cao tinh thần thực học, học đi đôi với hành. Theo ông, học không phải để cầu danh lợi mà để hoàn thiện bản thân và cống hiến cho xã hội. Ông phê phán lối học giáo điều, xa rời thực tiễn; khuyến khích việc tự học, học tập suốt đời và vận dụng tri thức vào cuộc sống. Quan điểm "đọc sách một thước không bằng làm được một tấc" hay "đọc được một chữ đem áp dụng một chữ" đến nay vẫn mang ý nghĩa sâu sắc đối với sự nghiệp đổi mới giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.
Lê Quý Đôn còn là nhà văn hóa lớn, có công lao to lớn trong việc gìn giữ và phát huy nền văn hiến dân tộc. Ông đã giành nhiều tâm huyết ghi chép, đối chiếu, tổng kết các nguồn tư liệu, qua đó lưu giữ nhiều di sản quý báu của đất nước. Thông qua những công trình như Toàn Việt thi lục, Kiến văn tiểu lục, Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, ông đã để lại khối lượng lớn tư liệu về lịch sử, địa lý, văn học, phong tục, tập quán, sản vật và đời sống xã hội của Đại Việt. 
Với những cống hiến đặc biệt to lớn cho nền văn hóa, khoa học và giáo dục của Việt Nam và thế giới, tại phiên họp Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc (UNESCO) lần thứ 43, năm 2025, đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Đây là sự ghi nhận xứng đáng của cộng đồng quốc tế đối với những giá trị trường tồn mà ông đã để lại cho Việt Nam và nhân loại.
Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn không chỉ là dịp tri ân một bậc hiền tài của dân tộc mà còn là cơ hội để mỗi cán bộ, đảng viên và Nhân dân tiếp tục học tập tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường, khát vọng học tập suốt đời, đổi mới sáng tạo và cống hiến vì cộng đồng.
Trong giai đoạn đất nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển khoa học, công nghệ, xây dựng xã hội học tập và phát huy sức mạnh văn hóa Việt Nam, những tư tưởng của Lê Quý Đôn về trọng dụng nhân tài, đề cao thực học, khuyến khích nghiên cứu khoa học, gìn giữ bản sắc văn hóa và phụng sự Tổ quốc vẫn mang giá trị thời đại sâu sắc.
Mỗi người dân hôm nay, đặc biệt là thế hệ trẻ, hãy noi gương Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn bằng việc không ngừng học tập, rèn luyện đạo đức, nâng cao tri thức, phát huy tinh thần đổi mới sáng tạo, góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.